Plamoodporność tkanin obiciowych a PFAS. Od Scotchgardu do nowych przepisów 

Minnesota, rok 1953. W laboratorium firmy 3M dwoje chemików, Patsy Sherman i Samuel Smith, ma opracować nową gumę do przewodów paliwowych w samolotach odrzutowych. Nic nie zapowiada, że ich najważniejsze odkrycie trafi nie do samolotu, lecz na kanapę. Ani tego, że zacznie się od czyichś tenisówek. 

Patsy Sherman była jedną z nielicznych wówczas kobiet zatrudnionych jako chemik w dużej korporacji. Do laboratorium trafiła nieco okrężną drogą. W szkole średniej test predyspozycji zawodowych orzekł, że najlepiej sprawdzi się jako pani domu. Patsy przyjęła ten werdykt z uprzejmym niedowierzaniem i poprosiła o test przeznaczony dla chłopców. Ten wskazał nauki ścisłe. 

Któregoś dnia butelka syntetycznego lateksu, przygotowanego przez Sherman, wyślizguje się komuś z rąk i ochlapuje białe płócienne tenisówki osoby, która miała pecha stać najbliżej. Zaczyna się to, co każdy zna z własnego domu: ratowanie sytuacji. Woda nie pomaga. Rozpuszczalniki również. Wszystko, czym próbowano zmyć plamę, zbierało się w kropelki i spływało jak woda po kaczce. 

Tenisówki, jak to tenisówki, z czasem szarzały. Z wyjątkiem jednego miejsca, które pozostawało nieprzyzwoicie białe. 

W tym momencie większość ludzi spisałaby buty na straty. Sherman i Smith spisali na straty raczej dotychczasowy plan. Zamiast zastanawiać się, jak usunąć plamę, zaczęli się zastanawiać, jak sprawić, by inne plamy nie miały się czego uczepić. Był w tym pewien zuchwały szczegół: w ówczesnej literaturze fachowej można było przeczytać, że taki materiał jest termodynamicznie niemożliwy. 

Scotchgard. Jak zaczęła się historia plamoodpornych tkanin? 

Kilka lat pracy później, w 1956 roku, na rynek trafił Scotchgard, środek chroniący tkaniny przed wodą i tłuszczem. Według relacji, które krążą do dziś, część testów prowadzono poza laboratorium 3M, w zakładzie włókienniczym, do którego kobiety nie miały wstępu. Tkanina mogła więc wejść do środka. Jej wynalazczyni czekała na wyniki na zewnątrz. Patent przyszedł dopiero w 1971 roku. 

Patsy Sherman spędziła w 3M całe zawodowe życie, od dyplomu z chemii i matematyki w 1952 roku aż do emerytury czterdzieści lat później. Razem z Samuelem Smithem zgromadziła trzynaście wspólnych patentów. Scotchgard, który zaczynał jako impregnat do wełny, z czasem trafił na odzież, a potem na tapicerkę i dywany. Pod koniec lat sześćdziesiątych zespół dopracował wersję, która nie tylko odpychała plamy, ale też pozwalała łatwiej usunąć tłuste zabrudzenia z tkanin syntetycznych. 

W 2001 roku Sherman i Smith trafili do amerykańskiej galerii sław wynalazców, w której są także Thomas Edison i bracia Wright. Patsy Sherman zmarła w 2008 roku. Wynalazła środek, który zmienił codzienność milionów domów. 

Czym są PFAS i dlaczego stosowano je w tkaninach obiciowych? 

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych okazało się, że to, czego nie dało się zmyć z tenisówek, nie daje się też zmyć ze świata. Związki z rodziny, do której należały substancje stosowane w pierwotnej formule Scotchgardu, czyli PFAS (związki per- i polifluoroalkilowe), zaczęto znajdować w próbkach krwi pobieranych na całym świecie, także tam, gdzie miały służyć za czystą próbkę porównawczą. 

W maju 2000 roku, po rozmowach z amerykańską agencją ochrony środowiska, 3M ogłosił wycofanie pierwotnej formuły. Następczyni miała krótszy łańcuch węglowy i mniej chętnie gromadziła się w organizmach, ale była równie trwała. 

Przez kolejne dwie dekady branża powtarzała ten manewr wielokrotnie: jeden związek znikał, na jego miejsce wchodził krótszy krewny. Dziś europejscy regulatorzy odchodzą od oceniania wyłącznie pojedynczych substancji i pracują nad ograniczeniami obejmującymi szerszą grupę PFAS. 

PFAS w tkaninach obiciowych. Co zmieniają nowe przepisy UE? 

Gdy wycofywano związki z ośmioma atomami węgla, ich miejsce zajęły krótsze, oparte na sześciu. Jeden z nich, PFHxA, przez lata uchodził za rozsądny kompromis. Unia Europejska oceniła go jednak surowiej: uznała, że jest skrajnie trwały i łatwo przemieszcza się w wodzie, a we wrześniu 2024 roku przyjęła rozporządzenie, które ogranicza jego stosowanie etapami. 

Pierwszy etap obowiązuje od 10 października 2026 roku i dotyczy określonych kategorii odzieży oraz obuwia. Dla producentów tkanin obiciowych ważniejsza jest data o rok późniejsza. Od 10 października 2027 roku ograniczenie obejmie tekstylia dla konsumentów, które nie są odzieżą, a więc także tkaniny obiciowe czy zasłony. 

Przepisy przewidują limit 25 części na miliard (ppb) dla sumy PFHxA i jego soli oraz 1000 ppb dla sumy substancji pochodnych PFHxA. Produkty wprowadzone na rynek przed rozpoczęciem stosowania odpowiednich ograniczeń mogą być nadal sprzedawane na zasadach przewidzianych w rozporządzeniu. 

Francja poszła dalej i szybciej. Ustawa z 27 lutego 2025 roku od początku 2026 roku zakazuje wprowadzania na rynek określonych kategorii odzieży i obuwia z PFAS. Przy okazji zakaz objął kosmetyki, a nawet smary do nart. Od 1 stycznia 2030 roku ograniczenia obejmą również pozostałe tekstylia, w tym meblowe. 

I tu ważna różnica: francuskie przepisy odnoszą się do szerokiej grupy PFAS, a nie tylko jednego związku. Wyjątki przewidziano między innymi dla określonych tekstyliów technicznych. Również tutaj nie chodzi o absolutne zero, ponieważ przepisy określają dopuszczalne stężenia resztkowe. 

Na horyzoncie jest jeszcze ograniczenie ogólnounijne, obejmujące całą grupę PFAS. Prace nad nim trwają od kilku lat, a daty jego wejścia w życie na razie nie sposób podać. Kierunek zmian jest jednak jasny. 

Tkaniny plamoodporne bez PFAS. Czym zastępuje się fluor? 

Chemia nie stała w miejscu. Dziś odporność na wodę nadaje się tkaninom bez fluoru, najczęściej za pomocą silikonów albo wosków. Coraz częściej sięga się też po dendrymery, czyli silnie rozgałęzione cząsteczki. 

Z wodą wszystkie radzą sobie bardzo dobrze. Z tłustą plamą bywa trudniej, bo akurat w odpychaniu oleju fluor długo nie miał sobie równych. 

Dlatego coraz więcej producentów stawia nie tylko na impregnację, ale na samą tkaninę: włókno i splot, które nie zatrzymują brudu. Obietnicę, że plama się nie pojawi, zastępuje obietnica, że łatwo ją usunąć. 

Co nowe przepisy oznaczają dla producentów mebli tapicerowanych? 

Pytanie o PFAS przestaje być pytaniem o ekologię, a staje się pytaniem o rynek. Kanapa, która w 2030 roku ma stanąć we francuskim salonie, będzie projektowana znacznie wcześniej. 

Warto więc konkretnie rozmawiać z dostawcą tkanin. Zamiast pytać ogólnie, czy tkanina jest „ekologiczna”, lepiej poprosić o dokumentację i sprawdzić, jakie produkty obejmuje. 

Przy tkaninach plamoodpornych warto też dopytać, co dokładnie obiecuje producent. Jedne tkaniny odpychają płyny: rozlana kawa zostaje na powierzchni w kroplach i można ją zebrać. Inne płyn wchłaniają, ale plamę łatwo potem usunąć wodą. 

To dwie różne obietnice, co zresztą wiedziano już w laboratorium 3M pod koniec lat sześćdziesiątych. 

Certyfikat OEKO-TEX STANDARD 100 a PFAS w tkaninach Nastex 

Tkaniny Nastex posiadają certyfikaty OEKO-TEX STANDARD 100. Od 2023 roku standard ten wyklucza celowe stosowanie PFAS w certyfikowanych wyrobach, a spełnienie wymagań sprawdzają niezależne laboratoria. 

Nie jest to deklaracja absolutnego zera, której, jak widać po przepisach, w praktyce nikt nie składa, ale solidna podstawa do rozmowy z klientem. 

Numer certyfikatu OEKO-TEX można zweryfikować na stronie organizacji. Szczegółowe informacje dotyczące konkretnych kolekcji Nastex można uzyskać bezpośrednio w firmie. 

Patsy Sherman zaczynała od pytania, jak pozbyć się plamy. Siedemdziesiąt lat później wracamy do tego samego pytania, tylko z większą wiedzą o tym, co zostaje, gdy plama znika.